عيد نوروز در اسلام
در ابتدا حلول سال 1391 هجري شمسي را به همه پيروان اهل بيت عصمت و طهارت عليهم السلام در پهنه گيتي و بويژه مردم سرافراز ايران اسلامي و نيز مخاطبان ارجمند خود تبريك ميگوييم و ان شالله سالي سرشار از موفقيت و بهروزي داشته باشیم تا بتوانیم «حمایت از تولید ملی» را در سايه پر مهر و عطوفت حضرت ولي عصر (عج) و نائب بر حقش مولانا الامام خامنه ای (حفظه الله) به خوبی به انجام رسانیم.
در این مقاله نگاهي گذرا به عيد نوروز در دين مبين اسلام خواهیم داشت.
"نوروز" عیدی ماندگار در بین ایرانیان است. تعطیلات نوروزی، مسافرت و سیر و سفر، صله رحم، نو شدن و پوشیدن لباسهای نو و زیبا، خانه تکانی، آشتی افراد قهر با یکدیگر و… از سنتهای نیکوی نوروز در بین ایرانیان است.
عید نوروز از جمله اعیاد بسیار کهن است که حرفهاى ضد و نقیض زیادى درباره آن گفته شده است، عدهاى آن را عید آتشپرستان دانسته و عدهاى بر این باورند که نوروز یکى از اعیاد اسلامى است.
نوروز ايرانيان كه در آغاز فصل بهار جشن گرفته ميشود، پيام آور نو شدگي
سال و آمدن گرما و مرگ زمستان و رويش دوبارۀ طبيعت، و زمان خروج انسان از
عالم خمودگي و پيوستن به طبيعت و شروع به حيات اجتماعي دوباره در جامعه
است.[1]
نوروز، سمبل تحول و تغيير و دگرگوني است. علاوه بر اينكه طبيعت بيجان جاني
تازه ميگيرد، ايرانيان نيز با خانه تكاني و پوشيدن لباس نو و ... سعي
ميكنند به استقبال اين تحول بروند. بدون شك اين تحول به سمت نيكويي و بهتر
شدن است .
اين همه نيکويي و نيک پسندي آنگاه به بالاترين ارزش رسيد که فرهنگ غني
ايران با معارف سعادت آفرين اسلام عجين شد و چشم هاي حقيقت بين را از
تماشاي مظاهر تحول طبيعت به انقلاب باطن رهنمون ساخت.
پيشينه نوروز: عيد نوروز از زمانهاي قديم يكي از دو عيد بزرگ
ايرانيان بوده است، عيد ديگر شانزدهم مهرماه به نام «مهرگان» بوده است.[2]
امروزه عيد مهرگان از اهميت چنداني برخوردار نيست. نوروز در روزگار «جمشيد»
چهارمين پادشاه دوره پيشدادي پديد آمد و در پادشاهي او به صورت آئين
درآمد.[3] مسعودي در «التنيه و الاشراف آورده است: «هرمز در روز نخست ماه
فروردين به مظالم (دادگري) نشست. پس آن روز را «نوروز» نام كرد و سنت
گشت».[4]
فردوسي در داستان پديد آمدن نوروز نقل ميكندكه؛ وقتي جمشيد از كارهاي
كشوري بياسود بر تخت كياني نشست و همه بزرگان لشكري و كشوري بر گرد تخت او
فراهم آمدند ... جمشيد آن روز را كه نخستين روز از فروردين و آغاز سال بود،
نوروز ناميد و جشن گرفت».
به جمشيد گوهر افشاندند مر آن روز را روز نو خواندند
چنين روز فرخ از آن روزگار بمانده از آن خسروان يادگار[5]
اسلام و نوروز: از نظر اسلام نوروز و بزرگداشت آن نه تنها مذمت
نشده است که بهانه اي فرخنده براي هر انسان خردمند است تا بتواند شتابي
افزون تر در پيمودن راه دراز معنويت پيدا نمايد. نه فقط نوروز که هر زمان و
مکان ديگري نيز که آدمي را به بلاي غفلت دچار سازد و او را مشغول لهو لعب
نمايد، ناپسند است. اين ماييم که مي توانيم اين مناسبتها را به "عيد واقعي "
تبديل کنيم يا نه.
توصيه ها و سفارشهايي که امامان معصوم (ع) در پاسخ به سوالاتي که پيرامون
عيد نوروز کرده اند همگي در همين راستا بوده و نبايد از آن غافل ماند. دوري
از اسراف و تجمل گرايي، اجتناب از تفاخر و بزرگنمايي، صله ارحام و بازديد
از آشنايان، رفع کدورتها و قهرها، احسان به والدين و سالمندان، محاسبه
عملکرد مادي و معنوي در سال گذشته، برنامه ريزي و تصميمگيري جدي براي سال
آينده، محبت به کودکان و سفرهاي کوتاه و بلند از جمله سنتهاي حسنه نوروز
است که مي تواند آن را براي ما به "عيد" واقعي تبديل کند، همان چيزي که در
دعاي کوتاه و درس آموز هنگام تحويل سال از آن به عنوان "احسن الحال" ياد
شده است.
اما در اين ميان توجهي دوباره به محرومان ونيازمندان ارزش بالاتري دارد.
قرين بودن جشن نيکوکاري با عيد نوروز براي ملت ما هميشگي است. نبايد هيچگاه
از امداد و کمک رساني به دستهاي لرزان و نيازمند غفلت کرد و خوشي و سرور
شخصي و خانوادگي، دردها و حاجتهاي پابرهنه ها را فراموش سازد.
در خصوص نوروز و نكو داشت آن در اسلام، روايات مختلف وجود دارد. هر چند
بيشتر روايات دلالت بر اين دارند كه اسلام آن را به عنوان روزي مهم، مورد
تأييد قرار داده است. در روايتي که مُعلّي بن خنيس از امام صادق(ع) روايت
كرده، حضرت بزرگداشت اين روز را به خاطر وقايعي ميداند كه در اين روز
اتفاق افتاده است.[6] ابن فهد حلي مينويسد: «روز نوروز روزي جليل القدر
است... به اين روز عباداتي تعلق دارد كه مطلوب شارع است».[7]
علامه مجلسي پس از نقل روايات فراواني در خصوص نوروز و اهميت اين روز، در
روايتي مخالف با روايات سابق مينويسد: امام موسي بن جعفر(ع) خطاب به منصور
دوانيقي فرمودند: «من روايات رسول خدا(ص) را جستجو كردهام اما براي اين
عيد روايتي نيافتم. اين روز سنت ايرانيان است كه اسلام آن را محو كرده است و
پناه بر خدا كه ما بخواهيم آن را احيا كنيم».[8]
علامه مجلسي سپس مينويسد: «اخبار معلي بن خنيس از جهت سند قويتر از اين روايت هستند و بين اصحاب شهرت بيشتري دارند».[9]
آداب نوروز: در خصوص روز نوروز در روايات مختلف آداب گوناگوني ذكر شده است كه به پارهاي از آنها به صورت مختصر اشاره ميشود:
مفاتیح الجنان شیخ قمی ، روایتی از معلی بن خنیس را درباره نوروز ذکر کرده است که اعمال این روز و دعای مربوط به آن را همراه دارد . در بحار الانوار مجلسی روایات معلی بن خنیس را به تفصیل آورده است . در آن روایات به فضیلت و برتری این روز نسبت به سایر ایام بسیار پرداخته است و یکی از روایات مفصل معلی بن خنیس ، نوروز را این گونه تجلیل کرده است :
نوروز روزی است که کشتی نوح بر کوه جودی قرار گرفت ، روزی است که جبرئیل بر نبی (ع) نازل شد ، روزی است که رسول اکرم (ص) علی (ع) را بر دوش کشید تا بت های قریش را از بالای کعبه رمی کند ، روزی است که نبی (ع) به وادی جن رفت و از ایشان بیعت گرفت ، روزی است که برای علی (ع) از مردم بیعت گرفت ( غدیر خم ) ، روزی است که قائم آل محمد (عج) ظهور خواهد کرد و روزی است که امام عصر (عج) بر دجال پیروز خواهد شد .
و اما روایت خنیس به نقل از امام صادق (ع) در مفاتیح الجنان اینچنین است : فرمود : " چون نوروز شود ، غسل کن و پاکیزه ترین جامه های خود را بپوش و به بهترین بوی های خوش خود را معطر گردان . پس چون از نماز های پیشین و پسین و نافله های آن فارغ شدی ، چهار رکعت نماز بگذار یعنی هر دو رکعت به یک سلام و در رکعت اول بعد از حمد ده مرتبه سوره قدر ( انا انزلناه ) و در رکعت دوم بعد از حمد ده مرتبه سوره قل یا ایها الکافرون و در رکعت سوم بعد از حمد ، ده مرتبه قل اعوذ برب الناس و قل اعوذ برب الفلق را بخوان و بعد از نماز به سجده شکر برو و این دعا را بخوان : اللهم صل علی ... و بسیار بگو یا ذالجلال و الاکرام . "
1- نماز نافله، يك نماز چهار ركعتي پس از نماز ظهر و عصر روز نوروز[10] و دعا كردن در سجده اين نماز كه موجب بخشش گناهان ميشود.[11]
2- غسل كردن و پوشيدن لباس تميز و استعمال بوي خوش. در روايتي امام صادق(ع)
ميفرمايد: «روز نوروز غسل كن و پاكيزهترين لباسهايت را بپوش و خود را
با بهترين عطرها خوشبو كن».[12]
3- ذكر گفتن خصوصا ذكر «يا ذي الجلال و الإكرام»[13]
4- روزه گرفتن.[14]
5- دعا كردن در لحظه سال.[15]
یا مقلب القلوب و الأبصار .
دل ها ، آفتاب گردان تو شده اند و چشم ها به سوی تو ، به دور روی تو طواف می کنند ؛ هم گام با بهار .
یا مدبّر اللیل و النّهار .
سایه های شب و آفتاب روز را تویی که تدبیر می کنی .
یا محول الحول و الأحوال .
حال دل های ما در دست های توست ؛ تو مانند گردش حال دانه ها به گیاه ، مثل رویاندن سبزی زندگی از متن تیره خاک ، در کار آفریدنی . دل ها را می گردانی .
حَوِّلْ حالنا إلی احسَن الحال .
تدبیر قلب ما را ، تو ساز کن . گردش آفتاب گردان دل ما را تو هموار کن و ما را به بهترین وقت و نیکوترین حال در این بهار ، بی نیاز کن .
علامه مجلسی در زاد المعاد ذکر کرده کرده است که خواندن « یا مقلب القلوب و الابصار، یا مدبر اللیل و النهار، یا محول الحول و الاحوال، حول حالنا الا احسن الحال»
در هنگام تحویل شال تاکید شده است و در این زمینه آورده اند که این دعا را
زیاد بخوانید و در بعضی روایت آمده که باید سیصد و شصت و شش مرتبه این دعا
را خواند
هفت سین آیات قرآن
ایضا از امام علی(ع) آورده اند اگر کسی هفت آیه قرآنی که در آنها هفت سین آمده است در روز نوروز هفت سین را با گلاب و زعفران بر ظرف چینی نوشته و سپس آنرا شسته و بنوشید برای دفع تمام بیماریها و آفات ان شاء الله ) بیمه قرآنی می گردد و آن هفت سین آیات عبارتند از :1- سلام قولا من رب الرحیم (58 یس )
2- سلام علی نوح فی العالمین (79 صافات )
3- سلام علی ابراهیم (108 صافات )
4- سلام علی موسی و هارون ( 119 صافات )
5- سلام علی آل یاسین (129 صافات )
6- سلام علیکم طبتم فادخلوها خالدین ( 73 زمر )
7- سلام هی حتی مطلع الفجر (7 قدر )
-----------------------------------------------------------------------------------------------------
[1]- بلوكباشي، علي؛ نوروز، تهران، دفتر پژوهشهاي فرهنگي، 1380، ص 10.
[2]- يعقوبي، ابن واضح؛ تاريخ يعقوبي، ترجمه محمد ابراهيم آيتي، تهران، علمي و فرهنگي، 1371، چاپ ششم، ج1، ص 117.
[3]- مسعودي، علي بن حسين؛ مروج الذهب و معادن الجوهر، ترجمه ابوالقاسم پاينده، تهران، علمي و فرهنگي، 1374، ج1، ص 218.
[4]- مسعودي، علي بن حسين؛ التنيه و الاشراف، ترجمه ابوالقاسم پاينده، تهران، علمي و فرهنگي، 1365، چاپ دوم، ص 196.
[5]- فردوسي، ابوالقاسم؛ شاهنامه فردوسي، تهران، بروخيم، 1314، ج1، ص 26-25.
[6]- عاملي، شيخ حر؛ وسائل الشيعه، قم، آل البيت (عليهمالسّلام)، 1409، ج8، ص 173.
[7]- حلي، ابن فهد؛ مهذب البارع، قم، جامعه مدرسين، 1407، ج1، ص 191.
[8]- مجلسي، محمدباقر؛ بحارالانوار، بيروت، مؤسسه الوفاء، 1404، ح56، ص 101.
[9]- همان، يكي از محققان مينويسد: «اسلام عيد نوروز را نه به طور كلي رد
نموده و نه به صورت كلي قبول كرده است بلكه اسلام يكسري از كارهاي خوب
نوروز كه جنبه الهي داشت و سعادت بشر در آن بود قبول كرد و به آن جهت شرعي و
اسلامي داد و جهات منفي و بدش را كه بوي شرك و خرافات و انحراف ميداد
ممنوع نمود. محمدي نيا، اسدا...، اعياد اسلامي و نوروز، قم، نصايح، 1376،
چاپ اول، ص 41.
[10]- نحوه خواندن اين نماز در مفاتيح الجنان در اعمال عيد نوروز ذكر شده است.
[11]- عاملي، شيخ حر؛ پيشين، ج8، ص 173.
[12]- همان، ج3، ص 335.
[13]- قمي، شيخ عباس؛ مفاتيح الجنان، اعمال عيد نوروز، ص 559.
[14]- همان، ص 558.
[15]- همان، ص 559، خصوصاً دعاي «يا مقلب القلوب و الابصار...»
اذن دخول بر لبش بود وقتي از
ايوان اصلي وارد حرم حضرت عبدالعظيم عليهالسلام شد و زيارتنامه در
دستانش ورق ميخورد وقتي روبهروي ضريح مطهر، تنها نگاه، نامهرسان دل شده
بود و دوربينها در سكوت، ثبتكننده خاطره يك روز به يادماندني براي همه
مردم شهرري شدند؛ كساني كه خود را اهالي شاه عبدالعظيم ميدانند.
حواست که هست؟